TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI

ÜNİTEDE YER ALAN KONULAR
A. Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı
1. Türk Adının Anlamı.
2. Türklerin ilk Ana Yurdu
3. Türklerin Tarih Boyunca Yayıldıkları Bölgeler
4. İskitler (Sakalar)
B. İlk Türk Devletleri1. Büyük Hun Devleti (Asya Hun Devleti)
2. Kavimler Göçü, Asya ve Avrupa'nın Yeni Çehresi, Avrupa Hun Devleti
3. Göktürk Devleti
4. Uygur Devleti
C. Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları
Avarlar, Bulgarlar, Hazarlar, Macarlar, Peçenekler, Kıpçaklar (Kumanlar), Uzlar (Oğuzlar),
Başgırtlar, Sabirler, Türgeşler, Kırgızlar, Karlıklar, Kimekler.
Ç. İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Medeniyet
1. Devlet Yönetimi
2. Din ve İnanış
3. Sosyal ve İktisadi Hayat
4. Yazı, Dil ve Edebiyat
5. Bilim ve Sanat
D. Türk Kültürünün Çevre Kültürlerle Münasebetleri
1. Türk-Çin Münasebetleri
2. Türk-Moğol Münasebetleri
3. Türk-Arap Münasebetleri
4. Türk-İran Münasebetleri


A. Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı
1. Türk Adının Anlamı :
Türk kelimesi bugünkü şekliyle ilk olarak Orhun Alfabelerinde geçmektedir.
Kelimenin gelişimi TÖRÜK ? TÜRÜK - TÜRK şeklinde olmuştur. Ne anlama geldiği konusunda değişik görüşler bulunmakla birlikte yaygın olarak Güçlü,Kuvvetli,Töreli anlamları kabul edilmektedir.
Bunun dışında yaratılmış, türemiş anlamına geldiğini öne süren görüşler de vardır.
Türk kelimesini, Türk devletinin resmi adı olarak ilk kullanan siyasi kuruluş ? Göktürk Devleti? dir.
2. Türklerin ilk Ana Yurdu :
Türkler? in ilk Anayurdu ? Orta Asya? dır. Orta Asya doğuda Kingan dağlarından batıda Hazar denizine, kuzeyde Sibirya kıyılarından,güneyde Himalaya ve Karanlık dağlarına kadar uzanan çok geniş bir bölgedir.
Orta Asya içerisinde Türkler?in ilk yaşadıkları yerler Altay-Sayan dağlarının kuzeybatısı ile Hazar denizinin kuzey doğusu arasındaki düzlüklerdir.

3. Türklerin Tarih Boyunca Yayıldıkları Bölgeler :
Yenisey?de Andronova denilen yerdeki bulgular sebebiyle Altaylılar Andronova insanı adını almıştır. Altaylılar Türklerin ilk ataları olarak kabul edilmektedirler. (Proto Türkler).Bunlar MÖ.1700?den itibaren Altay ve Tanrı dağları çevresine yayılmaya başlamışlardır.
MÖ.1100?de başlayan göçler Çin?in Kansu ve Ordos bölgelerine olmuştur. Burada oluşturulan kültüre
Karasuk kültürü denilir.
MÖ.700 yıllarından MS.11.yy.a kadar Türkler sürekli hareket halinde olmuşlardır.
Özellikle MS den sonra olan göçler daha geniş çaplı olmuş ve önemli tarihi sonuçlar doğurmuştur. Batıya yapılan göçler Hazar denizi ve Karadeniz?in kuzeyinden olmuş, Balkanlar ve Orta Avrupa?ya kadar gidilerek buralarda Hunlar-Avarlar-Bulgarlar-Macarlar-Peçenekler
-Kumanlar-Oğuzlar gibi devletler kurmuşlardır. Afganistan ve kuzey Hindistan?a göç edenler Akhunlar ( Eftalitler) devletini kurmuşlardır.
11.yy.da kalabalık oğuz boyları Anadolu?ya yoğun olarak göç etmeye başladılar.
Bunun sonucunda Anadolu?da Türk Tarihi başladı. (İlk Türk devletleri,Anadolu Selçuklu Devleti, Anadolu Selçuklu Beylikleri,Osmanlılar,TC.)
Türklerin tamamı Orta Asya?dan göç etmemiş, kalanlar Hun, Göktürk, Uygur gibi güçlü devlet ve İmparatorluklar kurmuşlardır.

Göçlerin Nedenleri :
İklim koşulları
Toprak ve otlakların verimli olmaması
Hayvan hastalıkları
Nüfusun artmasıyla ekonomik kaynakların azalması
Türk boylarının kendi aralarındaki mücadeleleri
Dış baskılar (Çin,Moğol baskıları)

4. İSKİTLER (SAKALAR) :
Orta Asya kökenli Kurgan kültürlerinin ve göçebe Atlı Kavimler Medeniyeti?nin en eski ve önde gelen temsilcisidir.
Bazı görüşlere göre tarihte rol oynayan ilk Türk Topluluğu İskitlerdir.
Çin?den Tuna nehrine kadar uzanan Karadeniz?in kuzeyindeki Avrasya bozkırlarında yaşamışlardır.
Orta Asya göçleriyle batıya yönelmişlerdir.
Kimmer,Med,Pers,Asur ve Urartularla mücadele etmişlerdir.
Çok tanrılı din inanışına sahiptirler.En büyük tanrıları Gök Tanrısıdır.
Sanatlarında Orta Asya sanatının belirgin izleri görülmektedir.Maden işçiliğinde gelişmişlerdir.
?Alp Er Tunga? efsanesi , İskitlerin Ön-Asya mücadeleleriyle bağlantılıdır.

B. İLK TÜRK DEVLETLERİ

1. BÜYÜK HUN DEVLETİ (ASYA HUN DEVLETİ) :
Hunlar hakkında ilk bilgi MÖ.318 yılında Çinlilerle ?Türkler arasında yapılan antlaşmadan bahseder.(Çin belgesi) MÖ.3.yy.da Hunlar Çinliler için korkutucu bir güç haline gelmişler, Çin?e çok sayıda akınlara başlamışlardır.
Çinliler Türk akınlarını durdurabilmek için ünlü Çin Seddini yapmışlardır.(MÖ.214?te) (Uzunluğu 2250 km. yüksekliği 6 metre, sur üzeri yol genişliği 4m. 100 metre aralıklarda kule)
Hunlar bu dönemde Orhun-Selenga Irmakları ve Ötüken merkez olarak güneyde Sarı Irmak?a kadar egemen olmuşlardır.
Bilinen ilk hükümdarları ? Tuman ( Teoman)? dır. Teoman dağınık Hun boylarını ?Ötüken? merkezli toplamayı başardı. Teoman Çinlilerin iç karışıklarından yararlanarak Çin?e akınlar düzenlemiş kuzey sınırındaki otlakları ele geçirmiştir.
Hunlar?ın en güçlü dönemleri babası Teoman?ı yenerek tahta çıkan Mete dönemidir.( MÖ.209 ? MÖ.174) Mete doğu komşusu Moğol asıllı Tung-Hu ları yenilgiye uğratmıştır. (Kendisinden atı ve himayesindeki kadınlardan birisi istenmiş, bu istekleri yerine getirmiş ancak toprak isteklerini ?Toprağın milletin malı olduğu? nu söyleyerek vermeyi reddetmiştir.) Çin üzerine yaptığı seferle Çinlileri yenilgiye uğratmış, onları vergiye bağlamış ve Çinli bir prensesle evlenmiştir.Mete Çin?in dışarıdan yönetilemeyeceğini ve Çin?e yerleşilemeyeceğini ( Kültür erimesini önlemek) görmüş ve Çin?le anlaşmayı uygun görmüştür.Kansu bölgesinde oturan Yüeçileri, Isık Göl kıyısındaki ?Vusunlar? ı , Tarım Havzası?ndaki yirmialtı şehir devletini Hunlar?a bağlamış; doğuda Mançurya?dan - batıda Isık Göl?e, kuzeyde Sibirya içlerinden , güneyde Çin seddi ve Tibet?e kadar uzanan bir İmparatorluk kurmuştur.
Mete?nin İpek yolu?nu ele geçirmesi,Hunlar için büyük bir ekonomik güç oluşturmuştur.
Mete?nin Yönetim ve Askerlik alanında yaptığı düzenlemeler diğer Türk Devletleri üzerinde de etkili olmuştur.
Mete?den sonra tahta çıkan hükümdarlar zamanında Çin, İpek yolu?nu ele geçirme mücadelesi yapmış ( Ekonomik güç), çeşitli politikalarla (İleride üzerinde genişçe durulacak) Türkler?i içten bölerek zayıflatmıştır. MÖ.44 ?te Hunlar doğu ve batı olarak ikiye ayrılmışlardır. ( Çi-çi ,Çin desteği alarak tahta çıkan kardeşi Hohan-ye ?nin hükümdarlığını kabul etmemiş, batı?da hükümdarlığını ilan etmiştir.) Batı Hunlarına Çinliler son verdi.( Çi-çi?nin kendileri için tehlikeli bir güç olacağını düşündüklerinden) Zamanla güçlenen Doğu Hunları Çin politikaları sonucu Kuzey ve Güney Hunları Olarak ikiye ayrıldı. (MS.48) Kuzey Hunları Siyen-pi ? lerin saldırıları sonucu yıkıldılar. Çin seddi içine kadar çekilmiş olan
Güney Hunları ise zamanla Çin kültürü içinde eridi.

2. KAVİMLER GÖÇÜ, ASYA VE AVRUPA'NIN YENİ ÇEHRESİ, AVRUPA HUN DEVLETİ
Kavimler Göçü : MS. 375 ?te İtil nehri dolaylarında yaşayan Hunlar?ın ?Balamir? liderliğinde batıya hareket etmesiyle
başlayan ve Avrupa?da yüzyıl kadar süren Cermen kavimlerinin yer değiştirme hareketlerine ?Kavimler Göçü? denilir.

Kavimler Göçünün Sonuçları :
Kavimlerin Roma İmparatorluğu üzerine baskıları sonucu, Roma İmparatorluğu birliğini koruyamayarak, 395 ?te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış, 476?da Batı Roma İmparatorluğu yıkılmıştır.
Avrupa?nın her tarafı karışıklık ve istilalara uğramıştır.
Avrupa?daki Krallıklar güçlerini kaybetmiş Feodalite ( Derebeylik) rejiminin kurulmasına yol açmıştır.
Çeşitli Cermen kavimlerinin birbirleriyle karışıp kaynaşması sonucu yeni topluluklar oluşmuştur. ( İspanyollar,İngilizler vb.)
Günümüz Avrupa devletlerinin temelleri atılmıştır.( İngiltere,Fransa vb.)
Çoğu tarihçi tarafından ilkçağın sonu, Ortaçağ?ın başlangıcı kabul edilmiştir.
Asya?da Siyasi Durum :
Asya Hunları'nın yıkılmasıyla Orta Asya egemenliği Çin?in eline geçmiştir. Çin iç karışıklarından yararlanan Hunlar To-ba devletini kurmuşlardır.Bunun dışında Asya?da Avar, Sasani, Akhun, gibi devletler kurulmuştur.

AVRUPA HUN DEVLETİ :
Kavimler göçünü başlatan Batı Hunları tarafından kurulmuştur. İlk hükümdarları BALAMİR, en önemli hükümdarları ATTİLA?dır.
ULDIZ?IN ROMA SİYASETİ:Balamir'den sonra Batı Hunları'nın başına geçen Uldız, Roma İmparatorluğuna karşı akılcı bir siyaset izlemiştir. Hunlar'ın düşmanları Germen Kavimleri ile savaştığından, Batı Roma İmparatorluğu ile iyi geçinmiş, Doğu Roma?yı (Bizans) ise baskı altına almaya çalışmıştır.
RUA döneminde Uldız'ın siyaseti devam ettirilmiştir. Rua'nın ölümü üzerine Hunların başına Attila ve ağabeyi Bleda birlikte geçmişler, Bleda'nın ölümü üzerine Attilatek başına tahtta kalmıştır.

ATTİLA DÖNEMİ ( 434 - 453 ) :
Attila başlangıçta Uldız?ın siyasetini takip etmiş ve Bizans?ı baskı altına almak üzere Balkan seferleri düzenlemiştir. Bizans?ı MARGUS ve ANATOLYUS antlaşmaları ile ağır ve vergilere bağlamıştır. Bizans?ı dize getiren Atilla daha sonra Batı Roma üzerine yönelmiştir.
Margus Barışının önemli maddeleri :
Bizans ödemekte olduğu vergiyi iki katına çıkaracaktır.
Hunlar'dan kaçarak Bizans'a sığınanlar iade edilecektir.
Bizans Hunların düşmanlarıyla ittifak yapmayacaktır.
NOT :Bizans ile ilk kez savaşan ve barış yapan Türk devleti Avrupa Hunları'dır.
Anatolius Barışının önemli maddeleri :
Bizans, Tuna'nın güneyinde asker bulundurmayacak
Savaş tazminatı ödeyecek
Ödediği yıllık vergi 3 katına çıkacaktı.
NOT : Özellikle vergi maddesi Bizans'ı zor duruma düşüreceğinden,Bizans Attila'ya suikast girişiminde bulunmuş ancak başarılı olamamıştır.
Attila Doğu Roma imparatorluğunu etkisiz hale getirince Hun dış politikasını değiştirmiştir. Batı Roma İmparatorluğuna yapılan Hun desteği kesilmiş ve Batı Roma üzerine sefere çıkmaya karar vermiştir.

ATTİLLA?NIN BATI ROMA SEFERLERİ:
1)- Galya Seferi (451): Batı Roma'nın asker deposu olarak görülen Galya (Fransa) üzerine sefere çıkmış, Batı Roma Ordusuyla KATALON savaşını yaptı. Kesin sonuç alınamadı.
2)- İtalya Seferi (452 ): Bir yıl sonra 452?de Attila ikinci sefere çıktı. Bu defa Roma ordusu Attila?nın karşısına çıkmaya
cesaret edemedi. Romalılar Papa I.leon'u Attila?ya elçi olarak gönderdiler.Papayla görüşen ve bugüne kadar hangi konularda anlaştıklarını bilemediğimiz Attila Roma?ya girmekten vazgeçerek geri dönmüştür. Attila?nın ölümünden sonra Avrupa Hun Devleti eski gücünü koruyamadı.
Yıkılış Sebepleri :
İç karışıklıklar
Hunlara bağlı kavimlerin ayaklanmaları
Bizans saldırılarıBİRİNCİ GÖKTÜRK DEVLETİ (552-630)

GÖKTÜRKLERİN ( I.VE II.) ÖNEMLERİ :
Tarihte ilk defa Türk adıyla kurulan devlet, Göktürk Devleti’dir.
Orhun Anıtlarını dikerek (II.Göktürk zamanında) Türk tarihi ve Türk edebiyatının ilk yazılı kaynaklarını oluşturmuşlardır.
Milliyetçilik duygusu, Fransız ihtilalinden 1000 yıl önce Göktürkler döneminde en yüksek seviyede yaşanmıştır.
Çin kaynaklarına göre, kökeni Asya Hunlarına dayanan Göktürklerin ilk zamanları hakkında çeşitli efsaneler vardır. Göktürklerin hükümdar ailesi olan Aşina soyunun bir kurttan türediği yolundaki efsanenin benzerlerine Asya Hunlarında da rastlanması, onların, adı geçen devletin soyundangeldiği inancını güçlendirmektedir. Çin kaynaklarından : "Türkler komşu bir hükümdar tarafından yenilmişler ve on yaşındaki bir erkek çocuk dışında hepsi de öldürülmüşlerdi. Çocuğu dişi bir kurt kurtardı ve bir mağara içindeki 100 kilometre uzunluğunda olan ovaya getirdi. Büyüyen çocuğun, kurttan on oğlu dünyaya geldi Çocuklar dışarıdan kendilerine birer eş buldular. Bunların da çocukları oldu. Bunun arkasından her biri bir soy adı aldı; Aşina da bunlardan biri idi. Birçok nesil geçtikten sonra onlar mağaradan çıktılar ve Kişan ( Altay) Dağları'nın güneyinde yerleştiler;
burada juan-juanlar ( Avarlar) için demirden aletler yapmaya başladılar."
Merkezleri : Ötüken
Kurucusu : Bumin Han
Asıl merkezleri, Orta Tiyanşan (Tanrıdağları) bölgesiyle Isık gölü çevresi olan Göktürkler, 545 yıllarında Tabgaçların yardımıyla Avarlara isyan ettiler. Bumin Han idaresinde, eski Hun başkenti Ötüken merkez olmak üzere I. Göktürk Devleti'ni kurdular (552)
Kuruluştan itibaren devlet, doğu ve batı olmak üzere iki koldan yönetilmiştir. Batı kanadını kardeşi İstemi'ye yabgu unvanıyla birlikte veren Bumin Han, doğu kanadını idare ediyor ve bu kanadın üstünlüğü dolayısıyla devletin gerçek hükümdarı oluyordu. Bumin Han, devletin kurulduğu 552 yılında öldü.
Mu-kan Kağan (553-572) :
Mu-kan Devri, devletin en parlak dönemidir. Mukan ilk olarak Avarları batıya doğru göçe zorladı.Bundan sonra doğuda Kitanları ve kuzeyde bulunan Kırgızları hakimiyeti altına aldı. Öte yandan Çin'i baskı altında tutarak amcası İstemi'nin batıdaki faaliyetlerine yardımcı oldu.
İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri: Devletin batı kanadını idare eden İstemi, kısa sürede Altayların batısını, Isık gölü ve Tanrı dağlarına kadar egemenlik altına aldı. Batı yönündeki faaliyetleri, onun Bizans ve Sasanî Devletleriyle siyasî ve askerî ilişkilere girmesine yol açtı.
İstemi Yabgu, îpek Yolu'nu ellerinde tutan Akhunlara karşı Sasanî Devleti'yle iş birliği yaptı. Bu ittifak sonucu Akhun Devleti yıkıldı. Toprakları iki devlet arasında paylaşıldı, İstemi Yabgu, Sasanîlere karşı Bizans la anlaşmayı denedi. 568 yılında Bizans'a bir heyet gönderdi.
* Orta Asya'dan Doğu Roma'ya giden ilk resmî heyettir.
Bizans, ipek meselesiyle ilgilenmekte, bu ticaretteki Sasanî aracılığından kurtulmak istemekteydi. Bu maksatla, imparator II. Justinos da Göktürklerle anlaşma yapmak üzere bir heyeti îstemi'ye gönderdi . İstemi Yabgu'nun Bizans'la iş birliği yaparak Sasanilerin ipek Yolu'nu açmalarını sağlamak şeklindeki planı başarılı oldu. Bizans-Sasani mücadelesi başlarken, Göktürkler de hakimiyetlerini Harezm, Buhara, Taşkent gibi merkezlere doğru yaymışlardır.
* Göktürk- Bizans işbirliğinin Sasanileri zayıflatması, Hz. Ömer Devrinde İslam Ordularının Sasanileri yenmesini ve İran'ı ele geçirmesini kolaylaştırmıştır.

Göktürk Devleti'nin İkiye Ayrılması ve Yıkılışı :
istemi Yabgu'nun yerine geçen oğlu Tardu, babası gibi hükümdarlık özelliklerine sahip, güçlü bir kişiydi. Ancak devletin başına geçmek istemesi, iç karışıklıklara yol açtı. Çinliler bu durumdan faydalanarak, Göktürklerin iç işlerine karıştılar. Böylece, Çin'in siyasî faaliyetleri sonucu Göktürk Devleti doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı (582). Doğu Göktürklerin basında İşbara, Batı Göktürklerin başında Tardu bulunuyordu. Doğu Göktürkleri bir süre sonra Çin hakimiyetine girdi (630). Batı Göktürkler! ise 659 yılında tamamen Çin'e katıldı. Böylece Göktürkler elli yıl boyunca bir fetret devri yaşadılar.
İKİNCİ GÖKTÜRK (KUTLUK) DEVLETİ (681-744)
Göktürkler bir süre "fetret devri" yaşadılar. Ancak bu devrede bile bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Bu mücadelelerden biri 639 yılında gerçekleşen Kür-şad ihtilalidir. Göktürk ailesinden Kür-şad'ın 39 arkadaşı ile birlikte Çin imparatorunu ele geçirmek üzere tasarladığı plan başarısızlıkla sonuçlanmış, Kür -şad ve arkadaşları yakalanarak öldürülmüşlerdir.
Göktürkler bir süre sonra Aşına soyundan gelen "Kutluk" başkanlığında birleşerek bir kez daha bağımsızlık mücadelesine girişmişlerdir.* Kutluk'un etrafında toplanan Türkler arasında, Göktürklerin ünlü bir devlet adamı ve kumandanı olarak tarihe geçecek olan Tonyukuk da bulunmaktaydı.
Kutluk'un ilk hedefi, o zamana kadar kurulan Türk devletlerinin merkezi olan Ötüken'i ele geçirmekti.
*Bu amaç için Oğuzlarla mücadele etmek zorunda kalmıştır.
Kutluk, 681'de Ötüken'e hakim olarak devletin temellerini attı ve "İlteriş" ( devleti derleyen,toparlayan) ünvanı aldı.
İlteriş Kağan'ın en önemli hedefi Çin'di. Bu nedenle Çin'e kırk altı başarılı sefer düzenledi.
İlteriş'in 692 yılında ölümü üzerine yerine kardeşi Kapgan geçti. Kapgan Kağan'ın hedefi Çin'i baskı altında tutmak ve Çin'de yaşayan Türkleri Ötüken'e çekmekti.
Not : Sert politika izlemesi Türgiş,Karluk ve Oğuzların ayaklanmalarına yol açmıştır.
Kapgandan sonra İlteriş'in oğlu Bilge hükümdar olmuş ve devleti kardeşi Kültiginle beraber yönetmiştir. Devletin kuruluşunda önemli katkısı olan Tonyukuk vezirliğe getirilmiştir.
* Tonyukuk Türk tarihinin en başarılı devlet adamlarından ve komutanlarından biridir.
Bilge-Kültigin-Tonyukuk üçlüsünün başarılı yönetimleri ile Göktürkler güçlendilerse de, Tonyukuk'un 725 'te, Kültigin'in 731de, Bilge Kağan'ın 734 te ölümleri üzerine iç karışıklıklar ortaya çıktı. Basmiller,Karluklar ve Uygurlar birleşerek II.Göktürk ( Kutluk ) devletine son verdiler.

UYGURLAR
Uygurların Türk Tarihindeki yeri ve önemi:
Şehircilik, tarım ve ticarette ileri gitmişlerdir.
Okur-yazar oranları yüksek olup, 14 harfli alfabeleri vardır.
Türeyiş ve Göç destanları vardır. "Orta Oyunu" Uygurlardan gelmektedir
Gök tanrı inancını terk edip yabancı dine inanan ilk Türk topluluğudur
Bögü Kağan zamanında girdikleri Manihaizm dini, savaşçı karakterlerini kaybetmelerine neden olmuştur
Tahta harfli matbaayı kullanmışlardır.
Uygur beylerinden Eratna, Orta Anadolu'da bir devlet kurmuştur. Kayseri'deki türbesinde [Köşk Medrese) yatmaktadır.
Uygurlar, Göktürkler devrinde yukarı Selenga boylarında yasamışlardır. on boydan meydana gelmişlerdi. Onun için On Uygur şeklinde de anılmışlardır.
Uygurlar'ın başlarındaki idareciler, el teber (küçük kral) unvanını taşıyorlardı
ORHUN UYGUR DEVLETİ:
Karluk ve Basmiller’le birleşerek II. Göktürk Devletini yıkan Uygurlar Orhun bölgesinde Uygur Devletini kurdular.(745)
Kurucuları : Kutluk Bilge Kül Kağan
Merkezleri : Ordubalık (Karabalsagun)’dur. (İlk Türk şehri Ordubalık' tır.)
Kutluk Bilge Kül Kağan Türklerin şehir kuran ilk hükümdarıdır.
Bilge Kül Kağan’dan sonra MOYEN-ÇOR başa geçmiş, onun döneminde Müslüman Araplar(Abbasiler) ile Çinliler arasında Talas Savaşı yaşanmıştır. Talas Savaşı Tarım Havzasının Uygurların eline geçmesini ve Çin'in Orta Asya'dan çekilerek zayıflamasına
yol açmıştır.
Bögü Kağan Devrin de Uygur Türkleri ile Çin arasında iyi ilişkiler kuruldu, ticaret gelişti. Bögü Kağan Çin'e yardım amacıyla “Tibet Seferine” çıktı. Bögü Kağan Tibet seferi sırasında iki MANİ (MANİHEİZM) rahibini yanına alarak ülkesine geri döndü. Bu rahipler Uygur Türkleri arasında Mani dininin yayılmasına sebep oldular. Ayrıca Türkler arasında Budizm’de yayılmaya başladı.
Mani Dini: Avlanmayı, et yemeyi ve savaşmayı yasaklayan bir dindi.
Mani Dininin Uygurlar üzerindeki Etkileri:
1- Uygurlar Savaşçılıklarını kaybettiler.
2- Yerleşik hayata geçtiler.
3- Yerleşik hayata geçmeleriyle Uygurlar ticaret,bilim, sanat ve edebiyat gibi bir çok alanda geliştiler.

840 yılında bir başka Türk kavmi olan Kırgızlar, Uygur Devletine son verdiler. Kırgızlar’ın Orhun Bölgesinden kovmalarıyla Uygurlar, Kansu ve Turfan bölgelerine göç etmek zorunda kaldılar.
NOT: Kırgızlar; Orhun Bölgesinden Uygurları kovarak, buradaki Türk nüfusunun azalmasına sebep olmuşlardır. Bu yüzden bu en eski Türk Yurdu, daha sonra Kırgızları yenen Moğolların eline geçerek kolayca Moğollaşmış, MOĞOLİSTAN olarak anılmıştır.

KANSU (SARI UYGUR) DEVLETİ:
Kırgızlardan kaçarak Kansu Bölgesi’ne gelen Uygurlar tarafından kurulan bu devlete Sarı Uygur Devleti de denilmektedir. 1209’da Moğolların hakimiyetine girmiştir.
Günümüzde Batı Çin bölgesinde yaşamaktadırlar.

TURFAN( DOĞU TÜRKİSTAN) UYGUR DEVLETİ:
Kırgızlar tarafından kovulan Uygurların bir kısmı Turfan Bölgesi’ne gelerek, burada yeni bir devlet kurdular. Bu devletleri de Moğollar tarafından 1207’de yıkıldı.
Cengiz Han’ın egemenliğine girmelerine rağmen medeniyette geliştiklerinden Moğollar’ı devlet teşkilatı, ticaret, bilim, sanat, alfabe gibi konularda etkilediler. Moğolların Türkleşmesinde önemli bir rol oynadılar. (Özbek ve Çağatay Türkleri)
Uygurlar günümüzde Doğu Türkistan diye anılan bu bölgede Çin’e bağlı özerk bir bölgede yaşamaktadır.DİĞER TÜRK DEVLETLERİ VE TOPLULUKLARI

1)- AVARLAR:
552 yılında Orta Asya’daki Avar İmparatorluğuna Göktürkler son verince, batıya doğru ilerleyerek Romanya’ya giren AVARLAR merkezi MACARİSTAN olan yeni devletlerini kurdular. Çin kaynakları Avarlara JUAN- JUAN demektedir.
619 yılında tek başına, 629 yılında da Sasanilerle ortaklaşa İstanbul’u kuşattılar.
Slav topluluklarının göç etmesine neden olarak, bunların doğu Avrupa ve Balkanlara inmesini sağladılar. Böylece Balkanların Slavlaşmasında etkili oldular.
805 yılında Franklar tarafından yıkıldılar.
2)- BULGARLAR:
Batı Hunları ve Ogur Türklerinin karışmasıyla ortaya çıkan Türk topluluğuna BULGAR denir. (Bulgar kelimesi karışmak anlamındadır.)
Büyük Bulgarya Devleti :
Karadeniz’in kuzeyinde Göktürk Devletinin yıkılmasıyla “Büyük Bulgarya Devleti” kuruldu. Ancak kurucusu KOBRAT’ın ölümüyle Hazarlar tarafından yıkıldı. Bulgarların bir kısmı Tuna nehri, bir kısmı da Volga nehri kıyılarına göç etmek zorunda kaldı.
Tuna Bulgar Devleti: Büyük Bulgarya Devleti’nin yıkılmasından sonra Tuna boylarına (Bugünkü Bulgaristan) göç eden Bulgar Türkleri burada Tuna Bulgar Devletini kurdular.
KURUM HAN zamanında Bizans’ı kuşattılar. (Avarlardan sonra Bizans’ı kuşatan 2. türk kavmidir.)
Bu bölgedeki halkın çoğu Slav olduğu için Türkler zamanla Slavlaşmaya başladılar. Boris Han zamanında Hırıstiyanlığı kabul ettiler. Daha sonra ortaya çıkan bugünkü Bulgaristan Devleti Türk değil Slav devletidir. Bugünkü Bulgaristan’da yaşayan Türkler, Osmanlılar zamanında balkanlara yerleştirilen Türklerdir.
Kama Bulgar Devleti: Büyük Bulgarya Devletinin yıkılmasından sonra Volga=İtil kıyılarına giden Bulgarlar burada Kama Bulgar Devletini kurdular.
Hükümdarları Almış Han zamanında (X. yüzyıl) müslüman oldular.
1236’da Moğolların egemenliğine girdiler. Altınorda Devletinin parçalanmasıyla kurulan KAZAN HANLIĞI nın esas kitlesini oluşturdular. (Kama Bulgarlarına bugün KAZAN TÜRKLERİ denilir.)
NOT: İtil (Kama) Bulgarları benliklerini bugün de koruyarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Ancak Tuna Bulgarları Slavlar arasında yok olup gitmişlerdir.

3)- HAZARLAR:
Kafkasya, Don ve Volga Nehirleri arasında yaşamış olup. Hazar denizine isimlerini vermişlerdir.
Müslüman Araplarla uzun süre savaşmışlardır.
Ticaret yollarının kavşak noktasında olduklarından çok zengin olmuşlar ve bölgelerinde "Hazar Barışı" dönemini yaşatmışlardır.
Rus knezliklerinin ve Macar devletinin,teşkilatlanmasında örnek rol oynamışlardır.
Hıristiyanlık, Musevilik ve İslam dinini benimsemişlerdir.
Rus-Kiev Knezliğinin saldırıları sonunda yıkılmışlardır.

4)- MACARLAR:
Fin Ugor kavmi ile OGUR Türklerinin karışmasıyla MACAR kavmi ortaya çıkmıştır. 896 yılında kendi adlarını verdikleri MACARİSTAN’a gelerek devletlerini kurdular.
X. yüzyılda Hırıstiyanlığın Katolik mezhebini benimsediler. Zamanla Türklük özelliklerini kaybetmeye başladılar.
Almanların (Germenlerin) doğuya doğru yayılmasını engelleyerek, Balkan topluluklarının(Slavların) Germenleşmesini önlediler.

5)- PEÇENEKLER:
Karadeniz’in kuzeyinde Don ve Dinyesper nehirleri arasındaki bölgeye yerleştiler. Kiev Prensliğini yenerek, Rusların Karadeniz’e inmelerini engellediler.
1071 Malazgirt Savaşına Bizans ordusu içinde ücretli asker olarak katıldılar. Ancak Selçukluların kendileri gibi Türk olduklarını anlayınca Selçuklu ordusu saflarına katıldılar.
Edirne ve Trakya’nın Marmara kıyılarına kadar olan toprakları Bizans’tan aldılar.
İzmir Beyi ÇAKA BEY Peçeneklerle temas kurdu. Buna göre Çaka Bey Peçeneklerle birlik olarak Anadolu ve Rumeli’den İstanbul’u kuşatmak istiyordu. Ancak Bizans kurnaz bir politikayla, yine bir Türk topluluğu olan KUMANLAR’ı Peçenekler üzerine saldırtarak, ( Levunion Savaşı)
Peçeneklerin dağılmasına sebep olmuştur.( 1091)

6)- KUMANLAR (KIPÇAKLAR):
Volga’yı aşarak Avrupa’ya ve Balkanlara girmişlerdir.
Kıpçakların Karadeniz’in kuzeyinde hakim oldukları topraklara “KIPÇAK BOZKIRI” (Deşt-i Kıpçak) denilmektedir.
Moğol İstilasıyla nüfus kaybına uğrayan Macarların toplanmasında rol oynadılar.
Kıpçakların Oğuz Türkleriyle yaptığı mücadeleler DEDE KORKUT HİKAYELERİ’nin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
CODEX CUMANİCUS(Kodeks Kumanikus); Kıpçak Türk şivesi ile yazılan Latin, Fars ve Kuman dilleri üzerine yazılmış bir sözlüktür.
Peçenekleri ağır bir yenilgiye uğratarak, onların dağılmalarına yol açmışlar ve Bizans'a yaşama şansı vermişlerdir.
Güney Rusya'daki Kıpçaklar zamanla Slavlaşmışlardır.
Müslüman Kıpçaklar bir süre Altınordu devletinde yaşamını sürdürmüştür.
Karadeniz ve Balkanlardaki Kıpçaklar Romen ve Macar halkıyla karıştılar.
Kumanların Doğu Avrupa'ya girmesi, ileride Osmanlı Devletinin Karadeniz egemenliğine zemin hazırlamıştır.
Romen Devletinin ortaya çıkışlarında etkili olmuşlardır.

7)- UZLAR (OĞUZLAR):
Oğuzlara; Bizanslılar UZ, Ruslar TORKİ veya TORK, Araplar GUZ demişlerdir. 24 Oğuz Boyu vardır.
Hazar denizinin kuzeyinden bir kolu “UZ” adı ile Avrupa ve Balkanlara göç etti. Balkanlara gelen UZLAR Bizans ordusunu ve Bulgarları yendi. Ancak Peçenek akınları, soğuklar, salgın hastalıklar yüzünden dağılıp yok oldular.
Uzların bir kısmı Malazgirt Savaşı sırasında Bizans Ordusu saflarından, Selçuklu Ordusuna geçtiler.

8)-BAŞKIRTLAR(BAŞKURTLAR):
X. yüzyılda İtil(Volga) nehri civarında oturmakta idiler. Moğol istilası sırasında Moğol egemenliğine girdiler.

9)- SABARLAR (SİBİRLER=SABİRLER):
Önceleri Hun devletinin egemenliğinde yaşamışlar, VI. yüzyıl başlarında Avarların baskısıyla batıya göç ederek Ural dağlarının güney doğusuna yerleşmişlerdir. Sasanilerle anlaşarak, Bizans’a karşı savaştılar.
Anadolu’ya akınlar yaptılar. (Anadolu’ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından, ikinci akın Sibirler tarafından yapılmıştır.)
Bugünkü SİBİRYA adı Sibir Türklerinden gelir.
Avarlara yenilince Hazar Türklerine karıştılar. Hazar Devletinin asıl kitlesini oluşturdular.

10)- TÜRGEŞ DEVLETİ:
I. Göktürk Devletine bağlı olan Türgişler 630 yılında Göktürk devletinin yıkılmasıyla serbest kaldılar. BAGA TARKAN Türgiş Devleti’ni kurdu. Kendi adına para bastı.
II. Göktürk devletinin kurulmasıyla yeniden Göktürk egemenliğine girdiler. II. Göktürklerin son dönemlerinde yeniden serbest kalan Türgişlerin başına SU-LU KAĞAN geçti. Su-lu Kağan Emevilere karşı mücadele etti. Türgişler Emevi ordularını durdurarak, Orta Asya'nın Araplaşmasını önlediler.
Karluklar ,Türgişleri zayıflatarak 766 da son verdi.

11)- KIRGIZLAR:
840 Yılında Ötügen’i alarak Uygur Devletine son verdiler.
Kırgızlar; Orhun Bölgesinden Uygurları kovarak, buradaki Türk nüfusunun azalmasına sebep olmuşlardır. Bu yüzden bu en eski Türk Yurdu, daha sonra Kırgızları yenen Moğolların eline geçerek kolayca Moğollaşacak ve MOĞOLİSTAN olarak anılacaktır. 1207 yılında Cengiz Han tarafından yıkılmıştır.
Kırgızlar, Cengiz Han’a bağlanan ilk Türk Kavmidir. Daha sonra Rusların egemenliğine girmişlerdir.
1916’da Ruslara karşı MİLLİ İSYAN adı verilen bir ayaklanma başlatmışlar, ancak Rus Çarı tarafından ağır bir şekilde cezalandırılmışlardır.
1936’da Sovyetler birliğinin 15 Cumhuriyetinden biri olmuşlar, 1991’de Sovyet Rusya’nın dağılmasıyla Bağımsız KIRGIZİSTAN DEVLETİ kurulmuştur. Başkenti BİŞKEK’dir.

12)- KARLUKLAR:
II. Göktürk Devletinin yıkılmasında Basmil ve Uygurlar’la birleşerek rol oynadılar.
Talas savaşında Çin’e karşı Arapları destekleyerek Orta Asyanın Çinlileşmesini engellediler ve İslamiyetin yayılmasını kolaylaştırdılar.
İslamiyeti kabul eden ilk Türk boylarındandırlar. (İlk boy Kıpçaklar’dır.)
İlk Müslüman Türk Devleti olan KARAHANLILAR’ın kurulmasında etkili oldular.

13)- KİMEKLER:
Batı Göktürk topluluklarındandır. İrtiş ırmağı civarında yaşıyorlardı. ( VII.YY.) Kitanların baskısıyla batıya doğru çekildiler. XI.yy.başlarındaki göçler ve Kıpçakların egemenlik kurmak istemesi Kimekleri zayıflattı. XI. yüzyıl ortalarında dağıldılar

Yorum Yaz